تبلیغات

بسمه تعالی

نكات قواعد عربی (صرف)

نكته 1- در پاره ای از مواقع افعال صحیح ثلاثی مجردی یافت می شوند كه هم مهموز و هم مضاعفند مانند: اَمّ و گاهی از اوقات مهموز و معتلند: مثل: اَتی- آبَ- رأی- أوی- و در پاره ای اوقات معتل و مضاعف: وَدَّ.

2- بعضی فعلها گاهی لازم و گاهی متعدی اند: سَفَحْتُ الدّم: خون را ریختم/ سفح الدم: خون جاری شد.                                                                                                                                       متعدی                                    لازم

فعل رَغِبَ اگر بوسیله فی متعدی گردد و به معنای: دوست داشت/ اگر توسط عَنْ: رها كرد / اگر توسط الی: طلب كرد

3- فعلهایی كه پیوسته به صورت مجهول به كار می روند: جُنَّ: دیوانه شد/ عُنِیَ بِه: ناز كرد/ حُمَّ: تب كرد/

4- در دو مورد زیر ادغام و عدم/ ادغام جایز است:

1- در فعل مضارع مفرد مجزوم: لَمْ یَمُدَّ- لم یَمْدُد 2- امر مفرد: مُدَّ- اُمْدُدْ

5- ادغام در 5 مورد زیر ممتنع است: 1-هر گاه اسم سه حرفی بوده و عین الفعلش متحرك باشد: طَلَلٌ- حِلَلٌ

2- هر گاه فعل مضاعف به ضمیر مرفوع صحیح متصل گردد: مَدَدْتُ- مَرَرْنا

3- در فعل تعجبی كه به لفظ امر است: اَعْزِزْ بِزیدٍ 4- هر وقت دو حرف مجانس مجاور هم بوده و در اولی ادغام صورت گرفته شود: مُهلّل 5- هر گاه بر اصل ثلاثی مجرد حرفی اضافه شود تا به صورت رباعی درآید چه در فعل: جَلْبَتَ و چه در اسم: قُرْدُدْ

6- 1- هرگاه هر دو حرف مجانس متحرك، یا حرف اول ساكن و دومی متحرك ادغام واجب است:

مَدَدَ وَ مَدْدا← مَدَّ- مدّا

هر گاه حرف اول متحرك و ماقبل حرف صحیح ساكن باشد حركت آن به ماقبل داده می شود: یَمْدُدُ← یَمُدُّ

7- در صیغه های 14 گونه مضارع مجزوم و اولین صیغة امر حاضر جایز الادغام است و هرگاه عین الفعل مضموم باشد در صورت ادغام آخر آن را می توان به ضمّه یا فتحه یا كسره تلفظ نمود: مُدُّ- مُدَّ- مُدِّ

و اگر عین الفعل مضموم نباشد آخر آن را می توان فتحه یا كسره تلفظ نمود: فِرَّ- فِرِّ

8- صرف فعل رُأی به این صورت است:

امر:                        ماضی:                  مضارع غایب        مضارع   مخاطب                  متکلم                          رَ        ری     /      رأی     رأتْ  /       یَری     تَری   /         تَری         تَرَیْنَ   /        وحده  :    اری

ریا      ریا   /       رأیا      رأتا    /          یَرَیان    تَرَیان /        تَریانِ      تَرَیانِ /    مع  الغیر :     نری

روا      رَیْنَ/         رأوْا     رَأینَ /            یَرَوْنَ    یَرَیْنَ /          تَرَوْنَ         تَرَیْنَ /

صرف فعل أری ( مزید باب افعال )

ماضی

اری     اَرَتْ     /        اَرَیْتَ    اَرَیْتِ

اریا      اَرَتا      /        اَرَیْتُما    اَرَیْتُما

ارَوْا      اَرَیْنَ     /        اَرَیْتُم    اَرَیْتُم

 

امر: اَرِ- اَریا- اَرُوا- اَری - اَریا- اَرینَ- لِاُرِ- لِنُرِ             مضارع: یُری

 

9- در امر حاضر از أخَذَ و اَكَلَ همزه اصلی و زاید هر دو حذف و به جای اُوْخُدْ و اُوْ كُلْ- می گوئیم: خُدْ- كُلْ

10- همزه های قطع شامل: 1- همزه استفهام 2- متكلم وحده 3- باب افعال 4- فعل تعجب 5- اسم تفضیل 6- افعل وصفی: اَحمر 7- منقلب از فعل: احمد- 8- همزه جمع قلّه: انفسُ- همزه اصلیه: أخذ- اَلم 9- همزه حروف غیر از حرف تعریف: اَو- اَم- أنْ- اِن- 10- ضمایر: انا- انتَ.

 

 

 

11- فعل یَضْرِبُ را با هر یك از دو نون « ثقلیه و خفیفه » عنوان می كینم:

غائب                                   مخاطب

ثقیله                                                                                 خفیفه

یَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبنَّ           یَضْرِبَنْ

یَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           یَضْرِبُنْ

یَضْرِبُنَّ            یَضْرِبْنانِّ          تَضْرِبُنَّ            تَضْرِبْنانِّ

 

   نون ثقلیه به تمام صیغه ها ملحق می شود اما نون خفیه در اخر تثنیه و جمع مؤنث در نمی آید فقط به 8 صیغه ملحق می شود.

یَضْرِبَنْ- یَضْرِبُنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبُنْ- تَضْرِبِنْ - اَضْرِبَنْ- نَضْرِبَنْ.

1             3        4         7        9           10          13        14

12- مصدر میمی از سه حرفی بر وزن مَفْعَلْ بنا می شود: مَنْظَرْ و مَضْرَبْ- مَرْمی

اما اگر مصدر معتل الفاء در این صورت بر وزن مَفْعِلْ می آید: وَعَدَ- مَوْعِدْ/ وَقَعَ- مَوْقِعْ

و در غیر ثلاثی بر وزن فعل مضارع مجهول آن با تبدیل نمودن حرف مضارعه به میم مضموم ساخته می شود:         یُكْرَمُ- مُكْرَمْ               یُنْحَدَرُ- مُنْحَدَرْ

از معتل العین مانند: مَحیض- مَجیء- مَقبل- مَبیتِ- مَشیب- مَزید- مَسیر- مَصیر و گاهی بر آخر این مصدر تاة ملحق می شود: مَرْحَمَة- مَحْمَدَة- مَظْلِمَة- مَعْصیَة- مَعْرِفَة

13- اسم مَرة بر مصدری اطلاق می شود كه بر وقوع فعل برای یك مرتبه دلالت كند: ضَرَبْتُهُ ضَرْبَه: او را یك بازدم و هر گاه فعل ثلاثی باشد مصدر مره بر وزن فَعْلَهْ/ و اسم نوع بر مصدری اطلاق می شود كه بر هیئت (شكل) فعل و نوع آن دلالت كند: وثَبَ علیهِ وِثْبَةُ الْاَسَدِ: جست بر او مثل جستن شیر

و اگر غیر ثلاثی باشد اسم مره و نوع بر وزن مصدر فعل آنهاست شروط به آنكه به تا تانیث ختم گردد.

اِنْطَلَقْتُ اِنْطَلاقَةِ.

14- اسم فاعل و اسم مفعول اگر بر صفت ثابت دلالت كند صفت مشبهه نامیده می شود:

خطٌ مستقیم / هواءٌ مُعتَدِل/ خُلْقٌ مُهَذَّب/ سیرَةٌ مَحموُدَه/ طاهِرُ الْقَلْبِ

15- اسم تفضیل از فعلی بنا می شود كه ثلاثی و متصرف و معلوم و تام و قابل تفاضل باشد و بر زنگ یا عیب یا زینت و یا زیور دلالت نكند: مانند انَتْ َاَعْلَمُ مِنْ اَخیك.

بنابراین  اسم تفضیل از زاحَمَ و نِعْمَ و حُمِدَ و كان و فنی اومات و خَضَرَ و عَمِیَ بنا نمی شوند.

مزید     جامد   مجهول    ناقصه   قابل تفضیل نیست  رنگ      عیب

و اگر بخواهیم از غیرثلاثی مجرد یا آنچه كه بر رنگ و عیب یا زینت دلالت دارد اسم تفضیل بسازیم به این صورت است كه باید از كلماتی مثل: اَشَدُّ- اكبر- اكثر- اعظم- و مصدر منصوبی را به عنوان تمیز حسا كنیم. هو اَشَدُّ بیاضا و اكثرُ حولا  / هُو اَوْسَعُ اِخْتباراً مِنْ اخیهِ.                                                                                                  رنگ                 عیب               غیر ثلاثی

16- مهمترین اوزان مبالغه: مِفْعال: مْقدام/ فِعّیل: صِدّیق/ مِفْعیل: مِعْطیر/ فَعُول/ فَیْعُول: قَیّوُم

17- اگر اسم زمان و مكان معتل الفاء بوده یا مضارع آن مكسورالعین باشد بر وزن مَفْعِلْ می آید.

مَوْضِعْ- موعِد- مَنزِل- مَجلِس- و در غیر این صورت بر وزن مَفْعَلْ: مَشْهَدْ- مَنْظَرْ

و در غیر ثلاثی هموزن اسم مفعول می باشد: مُتَنَزَّهُ / مَخْتَبَرْ : آزمایشگاه

18- كِلا و كلِتا در صورتی می توانند اعراب تثنیه را بپذیرند كه به ضمیر اضافه شوند و اگر به اسم ظاهر اضافه شوند در این صورت مانند اسم مقصور اعرابش در آخر لفظ تقدیر نیست:      كِلا الرّجلینِ عالمان .

19- اسما در زیر چگونه مثنی می شوند: حمراء: حمراوان/ قرّاء : قَرّاآن/ دعاء: دُعا آن یا دُعاوان/

سَنَةَ: سَنَتان/ اِسْم: اِسْمَتان/ ابن: ابنتان/

20- اسماء زیر چگونه جمع مذكر سالم بسته می شوند: هادی: هادونَ- هادینَ/ وُضّاء: وُضّاوون مردان زیبا قاضی : قاضونَ- قاضینَ/ رضا: رضونَ- رضینَ/ لبنان: لُبنانیّون/

21- اسمی كه جمع مذكر سالم با آن بسته شود دارای شرایط زیر می باشد: 1- علم باشد. 2- مذكر- 3-عاقل      4- بدون ت تانیث. بنابراین رجل و غلام چون علم نیستند نمی توان گفت رجلونَ و غلامونَ

همچنین كلماتی مانند سیبویه- و اعداد احد عشر و حمزه- معاویه جمع بسته نمی شوند.

22- شرایط صفت كه جمع مذكر بسته شود مثل شرایط اسم است منتها صفاتی كه از باب اَفْعَلْ – فَعْلاء مانند اَحْمَرَ و حمراء هستند جمع بسته نمی شوند و همچنین صفت نباید بر وزن فَعْلانِ و فَعْلی باشد.

مانند سَكْران- سَكْری و همچنین صفتی كه به ت تأنیث باشد: قائمه كه نمی شود.

23- اسمائی كه به جمع مذكر سالم ملحق می شوند: اولو- بَنون- اَهْلون- عِلّیون- اَرضون- عالَمون- سِنون- عِشرون تا تسعین.

24- اسمی كه جمع مونث سالم به آن تعلّق می گیرد: 1- اعلام مونث: مریم: مریمات: هِنْد: هندات

2- انچه كه به علامت تانیث ختم شده باشد: جملیة:                صحراء: صحراوات

3- مصدری كه بیش از سه حرف باشد: احسان- تعریف 4- مذكر غیر عاقلی كه مصغر یا وصف شود: دریه معدود

25- از اسماء مختوم به ت اسمهای زیر استثناء شده اند:

اِمْرَأة- شاة- اَمَة- اُمَّة- شَفَة- مِلَّة:          جمع نساء- شیاء- اِماء- اُمَمْ- شِفاة- مِلل

همچنین از اسماء مختوم به الف تانیث فَعْلاء مونث افعل و فَعْلی مونث فَعْلان استثناء گردیده است. به این معنی كه به جمع مونث سالم جمع بسته نمی شوند.

26- جمع مونث سالم كلمات به چه صورت است: كبری: كبریات/ صُغری: صُغْرَیات / صَلاة: صلوات/ زكاة: زكوات/ فتاة: فتیات/ نواة: نویات

27- جمع الجمع: كه كلمه دوبار جمع بسته شود: ایادی ! ایدی و آن نیز جمع یَدْ    اَكالِب! جمع اكلُب و آن جمع كَلْب

28- جمع كلمات زیر: سَكْران: سكاری/ غَضْبان= غِضابِ/ جَواد: جِیاد/ صَبور: صُبُر/ كریم: كِرام/ شُجاع: شُجْعان/ قَتیل: قَتْلی/ شاهِدْ: شَواهِد/ جاهل: جُهّال/

29- اسم مؤنث دارای سه علامت است: 1- تاء مربوطه: ضاربة 2- الف مقصورة: سَلْمی 3- الف ممدودة: حَسناء

1- مونث لفظی: كه بر مذكر دلالت می كند اما دارای علامت تانیت است: معاویه- زكریاء-

2- مونث معنوی: كه بر مونث دلالت می كند اما دارای علامت تانیت نیست:  مریم- شمس- دار

3- لفظی و معنوی: بر مؤنث دلالت می كند و دارای علامت تانیت نیز هست: لطیفه- لیلی- حمراء

30- مونث در 4 مورد معنوی است:

1- اسماء اعلام جنس ماده و مونث: مریم

2- نامهای مختص به ماده و مونث: اخت- ام

3- نام شهرها و قبائل: شام- مصر- 4- اسم بعضی از اعضای زوج بدن: عین- رِجل- یَد

بعضی از كلمات دو وجهی هستند: سماء- سبیل- فَرَسْ- عقرب- فردوس- ضُحی- سكیّن-عنكبوت- ذَهَبْ- خَمْرْ- حانوت-طریق- عنق- دِرْع- اِرْنَب- قمیص

31- صفات به چه صورت مونث می شوند:

1- صفتی كه بر وزن فَعْلان باشد مونث آن: فَعْلی می شود: سَكْران- سَكْری

2- صفت مشبهه بر وزن اَفْعَلْ مونث آن فَعْلی: اَحْمَر – حَمْراء

32- چند صفت در مذكر و مونث یكسان هستند. 1- فعّالة: رجلٌ علّامه- امراةُ- علّامة

2- مِفْعال: رجلٌ مِفْضال- امراةٌ مِفْضال- 3- فعول به معنای فاعل و فَعیل به معنای مفعول: رجلٌ صبور و امراةٌ صَبور / رجلٌ قتیل- امراةُ قتیل

33- از اسمهای زیر منسوب بسازید: ملمون : مسلمیّ / علماء : عالمیّ/ اسواق:سوقی/

اثنان: ثنوّی/ ثور: ثوروّی/ مَلِك: مَلكیّ/ اِبل: اِبلیّ/ بیضاء: بیضاوی/ سماء: سمائی – سماوّی- كساء: كسائی/ دواء: دوائی- دواویّ/ فتی: فتوّی/ مصطفی: مصطفّی/ معنی: معنوی/ كبری: كبرویّ/ بردی: بردی/ عاشوری: عاشوریّ/ مرتضی: مرتضیّ/ شجی: شجویّ/ قَریَه: قَرَوّی/ حی: حَیَوی/ مَرْمی: مَرْوَیّ/ جَوّ: جوّی/ عدوّ: عدوّی/ جمیلة: جلیلیّ/ حنیفه: حَنَفی/ اب: ابوّی/ اِبْن: نَبوّی/ اسم: سَمَوّی/ سَنة: سَنوّی/

34- اسمهای زیر را تصغیر كنید: اِبْن: بُنَیَّ/ اَخ: اُخَیَّ/ عالم: عُوَیلمْ/ مِسكینْ: مُسَیكین/ فَوق: فُوَیق/ كمی بالاتر از آن/ بُعَیْد: كمی بعد از آن / سوداء: سُویداء / سَرْحان: گرگ: سُرَیْحین/ دینار: دُنَیْنیر/ میزان: مُوَیزین/ خادم: خُوَیدم/ مَرْیم: مُرَیِّمْ/ جَمیل: جُمَیِّل/ عصا/ عُصَیُّ/ كِتاب: كُتَیِّب/ حِساب: حُسَیِّبْ/ دَلْوْ: دُلَیَّهْ/ اَسْوَد: اُسَیْوِدْ/ عُصْفور: عُصَیفیرَ/ شَمس: شَمسیه/ قَوس: قُوَیس/ طَلْحَه: طُلَیْحَة/ عَیْن: عُینیَة / یَدْ: یُدَیّ/ دَمْ: دُمَیَّ/ اِسم: سُمَیَّ/ اِبْن: بُنَیَّ/ اَصْحاب: اُصَیْحاب/

35- اسم غیر منصرف: اسمی است كه تنوین و كسره به آن نمی پیوندد و یا فتحه و یا ضمه به آن می پیوندد. هر گاه دو سبب از 9 سبب در اسم معرب جمع شود آن اسم غیر منصرف است:

1- علمیّت 2- تانیت 3- جمع- 4- تركیب (مركب بودن) 5- وصف (صفت بودن) 6- الف و نون زاید 7- عدل (از اصل خود تغییر كردن 8- وزن فعل (با فعل هموزن بودن 9- عُجْمه: عربی نبودن

36- اسم علم در 6 مورد غیر منصرف است:

1- هرگاه مختوم به الف و نون زائد باشد مانند: عثمان- رضوان در صورتی بر زیاده بودن استدلال می شود كه قبل از ان سه حرف اصلی آمده باشد : رضوان ! رَضِیَ

2- هرگاه علم دارای وزن فِعل باشد: یَزید- اَحْمَدْ- تَعْلِبْ

3- هر گاه علم مركب مزجی باشد: بَعَلْبك- بیتَ لحم- و مركب عددی مثل خمسه عشر و مختوم و به ویه سیبویه نباشد كه مبنی اند.

 4-هر گاه علم مونث باشد چه لفظی: معاویه و چه معنا: مریم

 5- هر گاه علم اعجمی و زائد بر سه حرف باشد: یعقوب و ابراهیم و هرگاه علم اعجبی و سه حرفی ساكن الوسط مثل نوح منصرف ولی اگر حرف دوم حركت داشت غیر منصرف مثل شَتَر

 6- هر گاه علم عدول كند كلمه عُمَرَ كه معدول از عامد است.

37- صفت با در نظر گرفتن سه شرط غیر منصرف است.

 1- هر گاه بر وزن فعلان كه مونث آن فَعْلی است. مثلاً: صفوان: منصرف است چون وصفیّت آن اصلی نیست زیرا در اصل صفت برای سنگ تابان و نرم است.

2- هر گاه صفت بر وزن افعل كه به توسط ة مونث نمی شود: احمر- افضل- اَعْرَجَ

همچنین اربع و ارنب منصرف هستند اولی برای عدد و دومی برای خرگوش وضع شده.

3- در صورتیكه صفت معدول از لفظ دیگری باشد: اُخَر! جمع اخری كه معدول آخر است.

38- جمع با در نظر گرفتن دو شرط غیر منصرفند. 1- وزن مفاعل 2- مفاعیل

(كه به ة تانیت مختوم نشود چون در غیر این صورت منصرفند: اساتذه- تلامذة)

39- اسم منتهی به الف تانیت مقصور یا ممدود بدون در نظر گرفتن هیچ شرط غیر منصرف است مثل: فتی- مرتضی- صفراء

40- اسماء مبنی كه بنای انها عارضی است.

1- منادای مفرد علم/ و نكره مقصوده: یا رجلُ- یا مومنان

2- اسم لای نفی جنس كه نكره مفرد بود و مضاف و شبه مضاف نباشد مثل لارجل فی الدّار.

3- اعداد مركب از 11 تا 19 به استثنای عدد

12 4- آنچه از ظروف و احوال كه تركیب مُزجی شده باشد اَزُورهُ صباحَ مساءَ و انتَ جاری بیتَ بیتَ یعنی همیشه

 5- ظروفیكه به جمله اضافه شوند: تَصافینا یَومَ تَلاقینا 6- اسمهائی كه برای جهات 6 گانه آورده می‌شود. فوق- تحت- یمین- شمال- خَلف- قدّام- امام- قبل و شامل قبل- بعد- اول- دون- حَسْبْ - غیر

41- برای جهات ششگانه و قبل و بعد و آنچه كه نازل منزل این جهاتند 4 حالت وجود دارد كه در سه حالت معرب و در یك حالت مبنی: اما حالات معرب: 1- هرگاه لفظا اضافه شوند: جاء زیدٌ قبلَ عمرو.

2- هرگاه مضاف الیه ذكر شود: جَلَسْتُ فوقَ السریر- تجری مِنْ تحتها الانهار- 3- هر گاه مضاف الیه محذوف شود. ولی معنا و لفظ قصد شده باشد: جاء زیدٌ و عمر و مِن قَبل و یا اینكه فقط لفظ در نیّت گرفته شود. اِبْدأ بذا مِنْ اوّل 4- بصورت تنوین معرب می شود هرگاه از اضافه قطع شود جاء زیدٌ و عمرٌ قبلا اما در یك صورت مبنی هستند یعنی مبنی بر ضم كه مضاف الیه حذف شود و تنها معنای آن در نیت گرفته شود.

مثل: لله الامرُ مِن قَبْلُ و مِنْ بَعْدُ كه در اصل مِن قبل كلِّ شی و كل شی

42- موصول مشترك دارای 4 لفظ هستند: 1- مَن 2- ما 3- ذا - 4- اَیُّ

ذا: شرطش آن است كه بعد از مَن و ماء استفهامیّه قرار گیرد و با من و ما تركیب نشده باشد مثل: ماذا فَعَلْتَ و مَنْ ذارایت كه به معنای ما الّذی رَاَیْتَه.

و مشروط به اینكه اشاره به ان نشده باشد: پس هر گاه مقصود از ذا اشاره باشد مانند ما ذا الكتاب و من ذا الرجل از عمل ملغی می شود. پس هر گاه بعد از ذا، اسم باشدبرای اشاره است و اگر بعد از ذا فعل قرار گیرد موصول است.

43- اسماء شرط شامل: مَهْما (هر چه – هرگاه) اِذْما (اگر) متی (هر وقت) ایان (هر زمانیكه) این (هركجا) انی (هرجا) حیثما(هر جا) ای (هر كدام) كیفما (هر طور كه)

و اسماء شرط یا غیر ظرف اند مانند: مَنْ و ما و مهما 2- ظرف: كه یارمانی: مَتی – ایّان- اِذما و یا مكانی: اَینَ- اَنّی- حَیثُما و بهترین وجه برای كَیْفما آن است كه غیر ظرف حساب گردد.

44- اسماء استفهام شامل: مَن ذا و ماذا: چه كس- چه چیز- ایّان: چه زمان/ انّی: چه وقت /كَم: چند/ اَیُّ: كدام/ و اَیْنَ: ظرف است.

45- ظرف مكان: حیثُ- هُنا/ ظرف زمان: مَتی- اِذْ/ ظرف زمان: حین- مدّة  دهر- یوم- لیله- شهر- سنة-

ظرف مبنی برای مكان: حیث – لدن- اینَ- هُنا- انّی

ظرف مبنی برای زمان: اِذْ- امس- مُذ- مَنذ- قطّ- لمّا- ایان- متی- الان